Rəna Abdullayevanın "Su əməliyyatı "....hekayəsi haqqında düşüncələrim...
Qarşıma məqsəd qoymuşdum ki, onu oxumalıyam. Axşam efirdən yorğun gəlsəm də nəhayət ki, məqsədimə çatdım. Mən deyərdim ki, "Qaragözlü bilərzik" qəlbimi belə titrətməmişdi.
Rəna xanımın “Su əməliyyatı” hekayəsinin ən diqqətçəkən cəhəti müəllifin atmosfer yaratmaq bacarığıdır. İlk abzası yağışlı şəhər mənzərəsi, küçələrdə axan sel, gölməçələrin işıq altında parlaması oxucunu dərhal hadisələrin içinə çəkir.
Su sadəcə təbiət hadisəsi deyil, həm də hekayənin gizli simvoluna çevrilir. Elə bil müəllif əvvəlcədən oxucuya hansısa sirli və təhlükəli axının başladığını hiss etdirir.
Zümrüdün Julianla ilk qarşılaşma səhnəsində qızın iç dünyası yaxşı açılır. Oğlanın arxasınca gəlməsini təhlükə kimi qəbul etməsi müasir qadın psixologiyasına uyğun verilib. Sonradan yanlış anladığını başa düşməsi isə obrazı daha canlı edir.
Jullanın “su” ilə bağlı rəssamlığı hekayənin mistik qatını gücləndirir. Onun birdən-birə ailə və su anbarı ilə maraqlanması hekayənin adını nəzərə alınca (“Su əməliyyatı”) müəyyən şübhə yaradır. Əslində bu detal uğurludur, oxucuda gizli təhlükə hissi oyadır.
Hekayənin bu hissəsi maraqlı başlanğıca malik psixoloji-detektiv atmosfer yaradır. Xüsusilə “su” obrazı adi təbiət hadisəsi olmaqdan çıxaraq mistik və simvolik məna qazanır.
Zümrüd obrazı təbii alınıb. Onun həyəcanı, ehtiyatı, sonra isə Julianın təsiri altına düşməsi inandırıcı görünür. Qızın həm peşəkar jurnalist marağı, həm də qadın həssaslığı paralel verilib.
Julian obrazında isə maraqlı ikililik hiss olunur. O, zahirən mədəni, cazibədar və romantik təsir bağışlayır, amma eyni zamanda davranışlarında gizli təhlükə sezilir. Xüsusilə: qəfil peyda olması,
Zümrüdü izləməsi, su anbarı ilə bağlı suallar verməsi, telefon danışığında əsəbi reaksiyası
bunlar oxucuda şübhə yaradır. Detektiv xətt məhz burada güclənir. Müəllif oxucunu tərəddüd içində saxlayır: Julian həqiqətən romantik rəssamdır, yoxsa başqa məqsədi var?
Ən güclü səhnələrdən biri tablonun təsviridir. Burada artıq realizmdən mistik realizmə keçid hiss olunur: “Qız sanki su səsi eşidirdi.”
Bu detal çox uğurludur. Oxucuda tablo canlıdırmış hissi yaranır. Rəsmə toxunanda su damlalarının hiss olunması isə əsərə mistik çalar qatır. Burada Ayvazovskiyə edilən bənzətmə də yerinə düşüb.
Qara çərçivəli tablo motivi ayrıca diqqət çəkir. Bu detal gələcək faciənin, təhlükənin və ya sirrin simvolu kimi görünür. “Əşyaların da alın yazısı var” cümləsi isə hekayənin fəlsəfi qatını gücləndirir.
Dil baxımından mətn axıcıdır. Xüsusilə təsvirlərdə ritm hiss olunur.
Bir məqam da maraqlıdır: hekayədə romantik aura ilə detektiv təhlükə eyni anda işləyir. Bu, əsərə kino effekti verir. Oxucu həm sevgi xəttini izləyir, həm də daxilən narahat olur.
Hazırkı hissəyə əsasən belə görünür ki:
“su” burada əsas metafordur, Julian təsadüfi adam deyil, Zümrüd bilmədən hansısa təhlükəli oyunun içinə daxil olur, sərgidəki tabloların arxasında sirr gizlənir.
Məhz Rəna xanım bu detallarla oxucunu gələcək hissəyə hazırlayır. Və nəhayət ikinci hissəsində artıq romantik tanışlıq xətti tədricən təhlükəli detektiv süjetə çevrilməyə başlayır. Ən maraqlı tərəf də budur ki, Rəna xanım bu keçidi sərt yox, yumşaq və hiss olunmadan edib. Oxucu əvvəlcə sevgiyə inanır, sonra isə yavaş-yavaş şübhələnməyə başlayır.
Bu hissənin ən güclü tərəfi “təhlükənin sevginin içində gizlənməsi” atmosferidir. Julian artıq sadəcə xarizmatik rəssam deyil. Onun: vağzal cədvəllərini qeyd etməsi, hava limanı marşrutları ilə maraqlanması, liman və nəqliyyat xətlərini öyrənməsi, tez-tez gizlicə fransızca danışması,
Mingəçevir SES haqqında xüsusi maraq göstərməsi oxucuda casus və ya diversant təəssüratı yaradır. Amma Zümrüd bunların heç birini təhlükə kimi görmür. Çünki aşiqdir. Bu psixoloji detal çox uğurludur.
Əslində hekayənin dramatik gücü də burdadır: oxucu təhlükəni görür, qəhrəman isə görmür.
Bu üsul yaxşı detektivlərin əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Zümrüd obrazı bu hissədə daha canlı açılıb. Onun sevgidən dəyişməsi: utanması, xəyal içində gəzməsi, Julianı müdafiə etməsi, rəfiqəsinə hər şeyi danışması tamamilə təbii görünür. Oxucu qızı qınaya bilmir. Çünki müəllif onun hisslərini səmimi verib.
Dilbər obrazı isə hekayəyə nəfəs gətirir. Onun danışıq tərzi, “Juylon” deməsi, zarafatları mətnin gərginliyini yumşaldır. Bu cür obrazlar detektivdə vacibdir, çünki fasilə yaradır və mətnin emosional ritmini balanslaşdırır.
Mingəçevir SES səhnələri xüsusi uğurludur. Burada artıq adi sevgi hekayəsi bitir və “Su əməliyyatı” anlayışının mahiyyəti görünməyə başlayır. Sarxanın: “Bu beton bəndlər yıxılsa Azərbaycanın on beşdən çox şəhəri suyun altında qalar.”
cümləsi hekayənin əsas təhlükəsini açır. Bu artıq şəxsi yox, milli təhlükə səviyyəsində məsələdir.
Julianın: eskizlər çəkməsi, qeydlər aparması,
strateji obyektlərlə maraqlanması
detektiv xətti çox gücləndirir. Oxucu artıq anlayır ki, “rəssamlıq” sadəcə maska ola bilər.
Ən təsirli məqamlardan biri də budur ki, Julian bu məlumatları zorla yox, sevgi vasitəsilə əldə edir. Bu, klassik psixoloji manipulyasiya üsuludur və siz bunu uğurla göstərmisiniz.
Mətnin dilində əvvəlki hissədə olduğu kimi vizuallıq güclüdür. Xüsusilə: İçərişəhər, Qız qalası,
restoran səhnəsi, SES təsvirləri, kino kadrı kimi canlanır.
Hadisələr çox sürətli keçir.
“Bir gecə qız sevdiyi oğlana könüllü təslim oldu.”
Bu səhnənin emosional ağırlığı bir az geniş olsa Zümrüdün daxili dəyişimi daha təsirli görünərdi məncə. Çünki bu hadisə onun taleyində dönüş nöqtəsidir...
Artıq hekayənin kulminasiya nöqtəsinə çatırıq və etiraf edim ki, süjetin açılışı gözlənilməz və emosional baxımdan güclü alınıb. Müəllif əvvəlki hissələrdə səpilən bütün ipuclarını burada bir-bir birləşdirib. Ən uğurlu tərəf isə odur ki, final sadəcə “qatil kimdir?” cavabı vermir — həm psixoloji faciə, həm ailə dramı, həm də dövlət təhlükəsizliyi xəttini birləşdirir.
Əsərin əvvəlində romantik görünən hadisələrin əslində böyük əməliyyatın hamısı planlı kəşfiyyat fəaliyyəti imiş. Bu, detektiv janr üçün vacib olan “geriyə dönəndə məntiqin yerində olması” prinsipini qoruyur.
Prokuror Kamranov obrazı da bu hissədə öz ağırlığını göstərir. Onun: sakit davranışı, detallara diqqəti, psixoloji sorğu üsulu klassik istintaq atmosferi yaradır. Xüsusilə:
“İlkin məlumata görə sözünü protokola yazmayın.”
cümləsi peşəkar ton verir.
Ən sarsıdıcı xətt isə Levonun əslində Sarxanın oğlu olmasıdır. Bu detal hekayəni adi casusluq süjetindən çıxarıb faciə səviyyəsinə qaldırır. Burada artıq: keçmiş günah, gizlədilmiş həqiqət, qan bağı,
intiqam bir-birinə qarışır.
Nare Artunyan xətti xüsusilə güclüdür. Çünki oxucu anlayır ki, otuz il əvvəl edilən bir yanlış gələcəkdə böyük faciəyə çevrilib. Rəna xanım burada “keçmiş heç vaxt ölmür” fikrini yaxşı verib.Vaxtilə Laçında Sərxan qonşusu erməni qzı Nure ilə yaxınlıq etmiş və hamilə qalmış Nure bətnindəki uşağı Fransada dünyaya gətirmiş. Adını isə Lebon Arturyandlr.Həmin oğlan, yəni Julian əslində Sarxanın oğlu imiş və o qisas üçün " bacısı" Zümrüdü hədəf seçmişdi. Sonda isə onu Dilbərlə birləşib öldürmüşlər. Dilbər də erməni qızı.....Deməli erməni kəşfiyyatının nə qədər güclü işləməsini də burda müəllif açıq izah edir.
Ən təsirli məqam budur ki, o əvvəl aldadılır,
sonra şübhələnir, həqiqəti anlayır, sonda isə dövlətini qorumaq üçün ölüm riskinə gedir.
Beləliklə obraz romantik qızdan qəhrəmana çevrilir. Bu transformasiya hekayənin ən güclü cəhətlərindən biridir.
Xüsusilə bu hissə çox təsirlidir:
“Qızınız əslində bir qəhrəman kimi şəhid olub.”
Bu cümlə emosional kulminasiya yaradır. Oxucu Zümrüdə artıq başqa gözlə baxmağa başlayır.
Dilbərin casus çıxması da uğurlu süjet dönüşüdür. Çünki müəllif onu əvvəldən şən, sadə, zarafatcıl biri kimi təqdim etmişdi. Oxucu ona qarşı təhlükə hiss etmirdi. Bu da final effektini qatını gücləndirir.
Prokurorun danışığında çox böyük həcmdə sirr bir anda açılır.
Bəzi məlumatları dialoq və ya keçid səhnələri ilə ciddi süjet quruluşuna malik siyasi-detektiv təsiri bağışlayır.
Final səhnəsi də çox vizualdır:
“Təcili yardım”ı polis xidməti maşını yola salırdı.
Bu, həm dövlət ehtiramını, həm də faciənin ağırlığını sakit şəkildə göstərən kino kadrı təsiri yaradır.axır: sevgi, xəyanət, dövlət, ailə günahı və qisas bir nöqtədə toqquşur.
BİR SÖZLƏ YAĞIŞ, İZLƏRİ YUYA BİLMƏDİ.......
Əsərin sonluğu o qədər həyacanlı şəkildə sona yetir ki, sanki hiss edirsən ki bu əsərdən doya bilmədin və tez başa çatdı. Mən Rəna xanıma növbəti bir dedektiv əsərin ərsəyə gətirməsi münasibəti ilə ürəkdən təbrik edirəm..
Bilirəm Rəna xanımın geniş yazmaq bacarığı var. Sadəcə vaxt əldə bilsə bu povest kimi oxucuya təqdim oluna bilər. Onun böyük bir mövzunui kiçik hekayədə yerləşdirməyi də böyük istedadından xəbər verir.
Bu əsər növbəti dedektiv siyasi bir əsərin qələbəsidir. Ürəkdən təbrik edirəm əzizim Rəna xanım. DEDEKTİV KRİMİNALIN ASLAN QADINI. Eşq olsun sizə...
Nəcibə İlkinAYB və AJB-nin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru